02363

Magdalena Krzosek-Hołody – Telegramy z miejsca do nie-miejsca

 

Pod koniec lat 60. amerykański artysta Michael Heizer rozpoczął pracę nad projektem Nine Nevada Depressions. Obejmował on wykonanie ogromnych wykopów ziemnych na spalonych słońcem, pustynnych obszarach stanu Nevada. Przypominające abstrakcyjne szkice w krajobrazie transzeje rozmieszczone zostały nieregularnie na odcinku ponad ośmiuset kilometrów. Kolejne elementy zbiorowej struktury były rozwinięciem Heizerowskiej koncepcji rzeźby jako przestrzeni negatywnej, rozgrywającej się w obszarze „braku” uczynionego przez człowieka w krajobrazie. Braku będącego, co istotne, efektem heroicznego, fizycznego zmagania się z materią geologiczną. 

W telegramie z 21 czerwca 1968 roku skierowanym do swojego przyszłego mecenasa, znanego kolekcjonera sztuki Roberta Sculla, Heizer pisał: 

Drogi Panie Scull. Jestem artystą zaangażowanym w ideę, która może Pana zainteresować. Kopię dziury w ziemi, które wypełniam w różny sposób: za pomocą drewna, stali, betonowych „okładzin” czy wsporników. Od grudnia 1967 zrealizowałem dziesięć takich wykopów w północnej Nevadzie i na pustyni Mojave w południowej Kaliforni. Wszystkie zostały sfotografowane i udokumentowane. (…). Będę brał udział w pokazie prac ziemnych w Dwan Gallery w październiku 1968 (…). Czy możemy się spotkać, bym pokazał Panu moje fotografie?(1)

Długo wyczekiwana wystawa Earth Works, o której wspomina w liście artysta, odbyła się w Nowym Jorku w galerii innej znanej mecenaski i kolekcjonerki sztuki, Victorii Dwan. Znalazło się na niej prawie trzydzieści prac, które były efektem eksploracji przez artystów przestrzeni zewnętrznych wobec tradycyjnych galerii, muzeów i pracowni. Były to między innymi instalacje z materiałów naturalnych oraz fabrykatów, wielkoformatowe zdjęcia, szkice, obrazy, modele trójwymiarowe, filmy, albumy fotograficzne i wiele innych działań, trudnych do zdefiniowania w ramach tradycyjnych kategorii sztuki. Do udziału w wydarzeniu zaproszonych zostało dziesięciu artystów, wśród nich właśnie Heizer, ale także: Robert Smithson, Walter de Maria, Dennis Oppenheim, Robert Morris, Sol Le Witt czy Carl Andre. Jak wspominała Dwan: »Earth Works« było pięknym i ważnym wydarzeniem, obejmowało również wiele wpływowych prac. (…). Robert Morris przygotował projekt składający się ze sterty ziemi, kabli i benzyny, które zebrał na 57. Ulicy zaraz za rogiem galerii, w miejscu, gdzie stawiano nowy budynek. Michael Heizer pokazał duże przeźrocza z pracami, które dotychczas zrealizował; były one imponujące (2). Inna emblematyczna praca, Non-site (Nie-Miejsce) Roberta Smithsona, składała się z pięciu kontenerów wypełnionych fragmentami skał zebranych w okolicach kopalni we Franklin w New Jersey oraz mapy lotniczej z zaznaczonymi miejscami ich pochodzenia. Towarzyszyło im dwadzieścia zdjęć z okolic miasteczka wykonanych zwykłym aparatem typu Instamatic (3).

Realizujący się w obszarze kilku mediów projekt Smithsona był materializacją jego dialektycznej koncepcji miejsc i nie-miejsc (sites i non-sites). Artysta ujmował w ten sposób problem relacji łączącej nieograniczoną przestrzeń krajobrazu z jej pokawałkowaną, niepełną reprezentacją w postaci dzieła sztuki. W idei non-sites Smithson widział przede wszystkim sposób na przekroczenie fizycznego dystansu między zamkniętą galeryjną ekspozycją a światem zewnętrznym, którego doświadczenie nie może zostać zreplikowane, a jedynie w jakiś sposób „zainscenizowane”. Wskazywał także na problem przestrzennych granic w sztuce, które według niego zbyt długo były jedynie granicami wyznaczanymi przez płótna i blejtramy (4).
Obiekty typu non-site Smithson określał jako trójwymiarowy obraz logiczny, który ma charakter abstrakcyjny, mimo to reprezentuje określone miejsce. Dzięki faktycznej, a zarazem metaforycznej trójwymiarowości możliwe było reprezentowanie określonego miejsca poprzez przedmiot, który przypominał je w sposób nie wizualny, ale materialny. Zrozumieć ten specyficzny język miejsc – pisał Smithson – oznacza dostrzec metaforę, jaka wytwarza się na granicy konstruktu syntaktycznego oraz idei, pozwalając temu pierwszemu funkcjonować jako trójwymiarowy obraz, który nie wygląda jak obraz (…). Wszystko, co znajduje się pomiędzy dwoma miejscami [miejscem w rzeczywistości i nie-miejscem w postaci dzieła galeryjnego – przyp. aut.] staje się fizyczno-metaforyczną materią pozbawioną pierwotnego znaczenia i realistycznych założeń. Pozwólmy sobie powiedzieć, że odbiorca wybiera się w fikcyjną podróż w momencie, w którym zdecyduje się udać do miejsca, z którego pochodzi Nie-Miejsce. Taka „wycieczka” jest czymś wymyślonym, wynalezionym, sztucznym; a zatem, można ją nazwać nie-wycieczką do miejsca z Nie-miejsca (5).

Kredyt zaufania, jakim mecenasi tacy jak Victoria Dwan i Robert Scull obdarzyli artystów tworzących dialektyczne prace mediujące między miejscami i nie-miejscami, zaowocował stworzeniem wielu śmiałych projektów, takich jak Spiral Jetty Smithsona, Double Negative Heizera czy The Lightning Field Waltera de Marii (wszystkie znane dziś przede wszystkim dzięki spektakularnym zdjęciom Gianfranco Gorgoniego).

W telegramie z 6 kwietnia 1968 roku Sol le Witt pisał:
Droga Virginio. Wiele doświadczeń i projektów w krajobrazie już zrealizowane, więc bardzo pozytywnie. Namawiam cię, żebyś zamknęła galerię i rozważyła realizację operacji ziemnych na skalę międzynarodową (7).

 

(1) Archives of American Art, Robert Scull Papers 1955 – circa 1984. 

(2) Cytat z wywiadu z Victorią Dwan przeprowadzonego dla “Art Forum” przez Lauren O’Neill Butler opublikowanego  11.02.2014: ttps://www.artforum.com/interviews/virginia-dwan-on-her-life-and-work-45250. 

(3) Archives of American Art, Dwan Gallery Collection: New York Exhibition Files 1965-71, after 1982.    

(4) Smithson R., Smithson’s Non-Site Sights. Interview with Anthony Robbin, [w:] Flam J. (red.), Robert Smithson: The Collected Writings, Berkeley, California 1996, s. 175. Wywiad pierwotnie opublikowany w piśmie “Art News”, luty 1969. 

(5) Smithson R., A Provisional Theory of Non-Sites, [w:] Flam J. (red.), Robert Smithson: The Collected Writings, Berkeley, California 1996, s. 364. 

(6) Tamże.

(7) Archives of American Art, Dwan Gallery Collection: New York Exhibition Files 1965-71, after 1982.  

 

 

 

 

Ilustracja:

M. Heizer, Nine Nevada Depressions: Dissipate #8, 1968. Źródło: Massachusetts Institute of Technology Digital Library, Collection: Architecture, Urban Planning and Visual Arts: http://dome.mit.edu/handle/1721.3/12879. Zdjęcie wykonane 365 dni po wykonaniu pracy przez artystę.